GIÁO DỤC
Toàn văn diễn từ khai mạc chương trình Research Together 2026
Hướng đến nền kinh tế nhân văn
Ngày 7/7/2026, tại lễ khai mạc chương trình Research Together 2026, TS. Nguyễn Đức Lộc – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội (SocialLife) đã có bài phát biểu khai mạc với chủ đề “Hướng đến nền kinh tế nhân văn”.
Trong bài phát biểu, TS. Nguyễn Đức Lộc chia sẻ về những chuyển biến của nghiên cứu khoa học trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo tri thức. Đồng thời, ông nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu trong việc đặt con người ở vị trí trung tâm, thúc đẩy các giá trị nhân văn và tạo ra những tác động tích cực đối với cộng đồng.
SocialLife trân trọng giới thiệu toàn văn bài phát biểu.
DIỄN TỪ KHAI MẠC CHƯƠNG TRÌNH
Đồng hành Nghiên cứu – Research Together 2026
Hướng đến nền kinh tế nhân văn
Hôm nay, khi đứng trước các bạn để khai mở một mùa Đồng hành Nghiên cứu mới, chúng tôi ý thức rằng mình không đứng ở vị trí của người trao truyền tri thức cho người học, mà ở vị trí của những người cùng đi. Cái tên Đồng hành (Research Together) không phải là một nhãn hiệu được chọn cho đẹp, mà là một cam kết về cách chúng ta sẽ làm việc với nhau trong mười hai tháng tới. Đó không phải là quan hệ một chiều giữa người truyền đạt và người tiếp nhận, mà là một không gian nơi mỗi người, dù là chuyên gia đã đi trước hay nhà nghiên cứu vừa bước vào nghề, đều mang tới bàn làm việc chung những quan sát, những trải nghiệm và cả những hoài nghi của riêng mình.
Chúng tôi muốn bắt đầu bằng một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại là câu hỏi nền tảng cho toàn bộ chương trình: nền kinh tế, rốt cuộc, tồn tại để phục vụ điều gì? Trong nhiều thập niên, chúng ta đã quen đo lường sự thịnh vượng bằng tốc độ tăng trưởng, bằng những con số của tổng sản phẩm quốc nội, bằng mức độ hiện đại hóa và số hóa của nền sản xuất. Những thước đo ấy không sai, song chúng chỉ đo được sức vận hành của cỗ máy mà chưa trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: cỗ máy ấy có thật sự phục vụ con người hay không, và phục vụ con người nào.
Đây chính là chỗ khởi phát của điều mà chúng tôi gọi là kinh tế nhân văn, hay kinh tế vị nhân sinh (human economy). Tinh thần cốt lõi của nó không nằm ở một mô hình kỹ thuật mới, mà ở một sự đảo ngược trong cách nhìn: con người không còn được xem như nguồn lực đầu vào của sản xuất hay đối tượng cuối cùng của tiêu dùng, mà được đặt trở lại vị trí vừa là trung tâm vừa là cứu cánh của mọi hoạt động kinh tế. Nói cách khác, con người ở đây không phải là con người trừu tượng của các mô hình, mà là con người nhân vị (human person), một chủ thể mang phẩm giá không thể quy giản, có gương mặt, có tên gọi, có một đời sống cụ thể không bao giờ trùng khít hoàn toàn với bất kỳ phạm trù thống kê nào.
Chúng tôi nhấn mạnh điều này chính vào lúc xã hội đang bước vào một giai đoạn số hóa sâu rộng, bởi lẽ đây vừa là cơ hội vừa là thử thách đối với phẩm giá con người. Một mặt, chuyển đổi số mở ra những khả năng chưa từng có, từ việc người lao động phi chính thức tiếp cận được các dịch vụ tài chính, đến việc người dân ở những vùng xa có thể kết nối với tri thức và thị trường. Mặt khác, chính trong logic của số hóa lại ẩn chứa một nguy cơ tinh vi, khi con người sống động dần bị thu gọn thành một hồ sơ dữ liệu, một điểm số tín nhiệm, một tập hợp các dấu vết có thể đo đếm và giao dịch. Khi ấy, những gì làm nên phẩm giá của một con người, vốn là chiều sâu không thể số hóa của trải nghiệm, của tổn thương, của hy vọng, có nguy cơ trở nên vô hình trước hệ thống. Điều đáng lo hơn cả không phải là công nghệ tự thân, mà là cái ảo tưởng rằng những gì không đo được thì không đáng kể, và những ai đứng bên lề khoảng cách số (digital divide) thì cũng đứng bên lề sự quan tâm.
Vì lẽ đó, khi chúng tôi nói đặt con người làm trung tâm, chúng tôi không nói về con người nói chung, mà nói về những gương mặt cụ thể. Đó là người lao động phi chính thức phải xoay xở mưu sinh giữa những nền tảng số mà họ không đặt ra luật chơi. Đó là người nông dân đang lặng lẽ thích ứng với biến đổi khí hậu bằng chính tri thức bản địa của mình. Đó là người phụ nữ lao động di cư mỗi ngày cân bằng giữa gánh nặng công việc và bổn phận chăm sóc gia đình. Mỗi khái niệm trừu tượng mà chúng ta bàn tới trong chương trình này, để không bay khỏi mặt đất, đều cần được neo vào một khuôn mặt như thế.
Chính trên nền tảng ấy, chủ đề của mùa Đồng hành năm nay được đặt ra: Hướng đến nền kinh tế nhân văn. Điều làm nên nét đặc trưng trong cách tiếp cận của Viện SocialLife không phải là việc chọn một lý thuyết thời thượng, mà là một nguyên tắc bền bỉ, rằng mọi vấn đề kinh tế, dù được soi chiếu qua bất kỳ khung lý thuyết nào, cuối cùng đều phải được đặt trở lại trong bối cảnh đời sống nhân sinh cụ thể, đặc biệt là đời sống của những người dễ bị tổn thương nhất. Mỗi đề tài, vì thế, đều khởi đi từ một câu hỏi giản dị mà không dễ trả lời: điều này ảnh hưởng như thế nào đến cuộc sống thường ngày của con người, và ai là người phải gánh chịu hệ quả nặng nề nhất?

Số liệu thống kê Vòng sơ tuyển Chương trình Research Together 2026. Nguồn: Viện SocialLife
Từ tinh thần đó, chương trình năm 2026 mở ra bốn trục nghiên cứu. Trục thứ nhất tìm hiểu sinh kế và ý nghĩa của lao động giữa những biến động kinh tế, quan tâm đến cách người yếu thế định nghĩa thế nào là công việc tốt, thế nào là phẩm giá và công bằng ngay trong trải nghiệm hằng ngày của họ. Trục thứ hai đi vào quá trình chuyển đổi xanh cùng các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị, không chỉ để đánh giá hiệu quả chính sách mà để lắng nghe cách người dân và cộng đồng thật sự hiểu và thương lượng với những đổi thay ấy. Trục thứ ba khám phá công nghệ số, dữ liệu và sự hòa nhập xã hội, vượt ra ngoài câu chuyện khoảng cách số để nhìn vào những chiến lược mà người dân dùng để ứng phó và tận dụng chuyển đổi số. Trục thứ tư trở về với kinh tế xã hội, cộng đồng và tri thức bản địa, nơi các hình thức tổ chức kinh tế đa dạng và những giá trị của cộng đồng được nhìn nhận như một nguồn lực chứ không phải một tàn dư cần thay thế.
Ở đây, chúng tôi muốn nói một lời riêng với các bạn, những người vừa được lựa chọn vào chương trình. Chúng tôi đã không chọn các bạn chỉ vì năng lực chuyên môn, dù đó là điều kiện cần. Điều khiến hồ sơ của các bạn dừng lại trong tâm trí hội đồng là một phẩm chất khó đo lường hơn, đó là một mối ưu tư chân thành đối với những người yếu thế, một sự bận lòng trước những phận đời đứng bên lề. Chúng tôi tin rằng năng lực nghiên cứu mà thiếu đi mối ưu tư ấy có thể tạo ra thứ tri thức chính xác nhưng lạnh lùng, thứ tri thức biến con người sống động thành đối tượng bất động trên trang giấy. Điều chúng tôi mong mỏi ở các bạn thì ngược lại, đó là một cách làm nghiên cứu trong đó người dân không bao giờ chỉ là đối tượng khảo sát, mà luôn là những người trong cuộc, những người có tiếng nói, có tri thức, và có quyền tham gia định hình cả cách mà tri thức về chính họ được kiến tạo.

Các tiêu chí đánh giá Vòng sơ tuyển Chương trình Research Together 2026. Nguồn: Viện SocialLife
Vậy chúng ta sẽ đồng hành cùng nhau như thế nào?
Chương trình này, xét về bản chất, mang dáng dấp của một chặng đường đào tạo nghiên cứu bậc sau đại học. Nó không dừng ở việc trang bị dăm ba học phần, mà hướng tới việc bồi đắp một năng lực nghiên cứu thực chất, đủ vững để các bạn tiếp tục con đường học thuật sau này, dù là bậc sau đại học hay công việc nghiên cứu độc lập. Và bởi mỗi nhà nghiên cứu mang một mối quan tâm riêng, một điểm xuất phát riêng, chúng tôi thiết kế lộ trình học theo hướng cá nhân hóa (personalized learning). Điều này có nghĩa là chương trình sẽ uốn theo nhịp và định hướng của từng người, kết nối mỗi bạn với đúng nhóm nghiên cứu (Research Lab) và đúng người đồng hành phù hợp với đề tài của mình, thay vì buộc mọi người đi chung một khuôn.
Toàn bộ hành trình ấy diễn ra trên một hệ sinh thái học tập chung, nền tảng số SocialLife Hub (https://sociallife.vn/). Chúng tôi muốn nói rõ rằng Hub không đơn thuần là một công cụ kỹ thuật, mà là một môi trường được thiết kế cho một lối học đặc thù, nơi ba nhịp học tập được đan vào nhau. Nhịp thứ nhất là tự học, khi kho thư viện học thuật nhiều tầng của Hub cho phép các bạn chủ động tiếp cận lý thuyết và tài liệu, xây nền tảng tri thức cho riêng mình. Nhịp thứ hai là thảo luận, khi không gian cộng đồng học thuật trên Hub trở thành nơi những gì đã tự đọc được mang ra trao đổi, tranh biện và làm giàu qua góc nhìn của người khác. Nhịp thứ ba, và cũng là nhịp mà chúng tôi xem là bản sắc của Viện, là thực hành, khi thông qua các công cụ phân tích và ứng dụng hiện trường trong hệ sinh thái, việc nghiên cứu không dừng lại trên bàn giấy mà bước ra đời sống, đến với người dân, lắng nghe tiếng nói của họ ngay trong bối cảnh sống của họ. Tự học nuôi thảo luận, thảo luận dẫn đường cho thực hành, và thực hành lại quay về chất vấn những gì ta tưởng đã hiểu.
Kết nối ba nhịp ấy là các seminar chuyên đề được tổ chức định kỳ, theo một format mà chúng tôi đặc biệt trân trọng, đó là thuyết trình đi liền với phản biện cộng đồng. Ở đó, mỗi bạn sẽ trình bày công trình đang hình thành của mình, và cả cộng đồng, gồm bạn đồng môn lẫn chuyên gia, sẽ cùng chất vấn, phản biện và góp ý. Chúng tôi tin vào giá trị của những buổi như vậy, bởi chính trong sự cọ xát trung thực giữa các góc nhìn mà một ý tưởng non trẻ được tôi luyện thành một luận điểm vững vàng. Đây cũng là cách mà bộ sách Đời sống xã hội Việt Nam đương đại từng được hình thành, không phải như một tập hợp những nghiên cứu đơn lẻ, mà như kết quả của một quá trình đối thoại và phản biện bền bỉ giữa nhiều thế hệ.
Trên suốt hành trình ấy, các bạn sẽ luôn có những người đồng hành ở bên. Bên cạnh đội ngũ chuyên môn của Viện, chương trình quy tụ sự đồng hành của các đối tác, mỗi bên mang đến một chiều tri thức riêng làm giàu thêm hành trang của các bạn. Các bạn sẽ được tiếp cận những quan điểm lý thuyết nền tảng về kinh tế nhân văn, về phát triển bao trùm và về một nền kinh tế lấy phẩm giá con người làm thước đo. Các bạn cũng sẽ đi sâu vào khái niệm liên quan đến các hiệp định thương mại thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, nơi người lao động không còn đứng bên lề mà đã bước vào trung tâm của luật chơi thương mại toàn cầu, mở ra những dư địa mới để bảo vệ và nâng đỡ người lao động. Và điều quý giá nhất mà sự đồng hành này mang lại không nằm ở những đáp án có sẵn, mà ở chân trời rộng mở để các bạn tự tin đặt ra những câu hỏi ngày một sắc bén hơn.
Khi mười hai tháng này khép lại, thước đo thành công của chương trình, với chúng tôi, sẽ không chỉ nằm ở số bài báo được công bố hay số đề tài được hoàn thành. Điều chúng tôi thật sự trông đợi là các bạn rời chương trình với một khả năng tinh tế hơn để nhìn thấy, để lắng nghe và để đứng cùng những người yếu thế. Và quan trọng không kém, là những cộng đồng mà các bạn cùng làm việc sẽ có thêm khả năng tự định hình cách mà tri thức về chính họ được thấu hiểu và gọi tên. Bởi lẽ, như tinh thần của chương trình vẫn nhắc, kinh tế nhân văn không phải là một lý tưởng xa vời, mà là con đường ta có thể đi, nơi mỗi quyết định và mỗi công trình nghiên cứu đều quay về một câu hỏi giản dị: điều này có thật sự tốt cho con người và cho cộng đồng hay không?
Con đường ấy, chúng ta sẽ cùng đi. Xin chào mừng các bạn đến với Đồng hành Nghiên cứu 2026.
7/7/2026
Nguyễn Đức Lộc
Viện trưởng, Viện nghiên cứu đời sống xã hội (SocialLife)
Báo Dân Trí (18/09/2026 - 06:01) - Hầu hết tài xế chạy xe công nghệ lựa chọn công việc này...
Tạp chí CAFEBIS (16/09/2026 15:17) - Có một "khoảng trống an sinh" rất lớn phía sau hai chữ "đối tác"...
Báo Thanh Niên (16/09/2026 13:39) - Các chuyên gia cho biết sẽ kiến nghị nền tảng minh bạch thuật toán,...
Tạp chí Một Thế Giới (13/09/2026 17:00) - Tình trạng tài xế xe công nghệ kêu gọi đồng loạt “tắt...
Báo Sài Gòn Giải Phóng (23/10/2026 11:16) - Lực lượng lao động công nghệ đang bùng nổ tại các đô...
Tạp chí Một Thế Giới (08/10/2026 10:40) - Sau khi được công an tuyên truyền, nữ admin ở Hưng Yên...
Tạp chí Đại Kỷ Nguyên (04/10/2026) - VnExpress ngày 4/10 phản ánh tình trạng mất thu nhập của tài xế...
Tạp chí Đầu tư Chứng khoán (01/10/2026 12:55) - Phản ứng của tài xế Grab trước thay đổi giá cước...
Tạp chí Một Thế Giới (02/10/2026 13:56) - "Một đứa trẻ nói “không muốn về nhà”, là một phận người...
SLO - Lễ Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức trang trọng tại TP. Hồ Chí Minh không chỉ tri...
SLO - Lễ hội Bánh dân gian Nam Bộ lần thứ XIII diễn ra trong 6 ngày (từ ngày 26/4...
SLO - Tôi đã học được các bạn Gen Z ba chữ C rất tích cực sau đây từ thực...
SLO - “Thế hệ cợt nhả” - cụm từ tưởng chừng vô thưởng vô phạt ấy, thời gian gần đây...
SLO - Sáng ngày 06/10/2024, tại Lễ trao Giải Sách Hay 2024 được tổ chức trang trọng tại TP.HCM, cuốn...
SLO – Nhìn vào đời sống công nhân hiện nay, có lẽ những công nhân Việt Nam trước đây cũng...
SLO – Nhìn vào đời sống công nhân hiện nay, có lẽ những công nhân Việt Nam trước đây cũng...
SLO – Nhìn vào đời sống công nhân hiện nay, có lẽ những công nhân Việt Nam trước đây cũng...
SLO – Nhìn vào đời sống công nhân hiện nay, có lẽ những công nhân Việt Nam trước đây cũng...
SLO – Nhìn vào đời sống công nhân hiện nay, có lẽ những công nhân Việt Nam trước đây cũng...
















































































