TRẠM: Khi người lao động ngoài trời cùng kiến tạo công cụ bảo vệ chính mình

SLO – Giữa những đợt nắng nóng ngày càng khắc nghiệt ở các đô thị lớn của Việt Nam, hàng trăm nghìn người giao hàng, người bán hàng rong, thợ xây dựng và người thu gom phế liệu vẫn phải làm việc nhiều giờ liền dưới trời nắng.

Ứng dụng ICan, viết tắt của Mạng lưới cảnh báo khí hậu thông minh (Intelligent Climate Alert Network), ra đời trong khuôn khổ một dự án nghiên cứu phi lợi nhuận về tác động sức khỏe của biến đổi khí hậu đối với người lao động ngoài trời tại các siêu đô thị Việt Nam, với sự hỗ trợ chuyên môn và kỹ thuật của NatCen và Wellcome Trust. Đến cuối quý một năm 2026, ứng dụng đã đạt hơn 14.000 lượt tải, chủ yếu trên hệ điều hành Android, vốn phổ biến ở dòng điện thoại giá rẻ mà người lao động đang dùng. Nhưng câu chuyện đáng kể nhất của tiến trình này không nằm ở con số tải về, mà ở việc nhóm dự án quyết định xây lại toàn bộ mô-đun cốt lõi của ứng dụng, với sự tham gia trực tiếp của chính người lao động trong lần cải tiến này.

Khi công cụ đúng về khoa học nhưng chưa dùng được trong đời thực

Bản đồ GIS gốc của ICan được thiết kế từ góc nhìn nghiên cứu: đầy đủ về dữ liệu, chặt chẽ về phương pháp, nhưng lại giả định một người dùng có thời gian, có thói quen đọc bản đồ và có máy cấu hình tốt. Các buổi tập huấn cải tiến ứng dụng tổ chức cùng người lao động đã cho thấy điều ngược lại. Một người giao hàng dừng xe vài phút giữa hai đơn hàng không thể thao tác qua nhiều lớp bản đồ; một người bán hàng rong lớn tuổi gặp khó với chữ nhỏ và thuật ngữ kỹ thuật. Công cụ được trình bày chuẩn về mặt khoa học, nhưng chưa dùng được trong nhịp sống thực của người mà nó muốn phục vụ.

Đứng trước khoảng cách đó, nhóm dự án đã có hai lựa chọn: chỉnh sửa giao diện hiện có, hoặc làm lại từ đầu. Quyết định cuối cùng là làm lại từ đầu, chấp nhận đây là hạng mục cải tiến tốn kém nguồn lực nhất từ khi vận hành nền tảng. Quan trọng hơn, lần này quy trình thiết kế được đảo ngược: thay vì nhà nghiên cứu thiết kế rồi mời người lao động góp ý, người lao động tham gia định hình sản phẩm ngay từ những vòng phác thảo đầu tiên.

Đồng kiến tạo như một tiến trình, không phải một sự kiện

Mô-đun mới được phát triển qua nhiều vòng thử nghiệm và phản hồi lặp lại với ba nhóm chủ thể: người lao động ngoài trời, chuyên gia kỹ thuật và các tổ chức xã hội. Mỗi vòng thử nghiệm trả lời một câu hỏi cụ thể: cảnh báo hiển thị thế nào thì người đang chạy xe liếc qua là hiểu; điểm nước uống và chỗ nghỉ mát nào thực sự tồn tại trên thực địa; ngôn ngữ khuyến nghị nghỉ ngơi viết sao để không nghe như mệnh lệnh. Kết quả của tiến trình ấy là Trạm — cấu phần bản đồ và cảnh báo cốt lõi của nền tảng ICan, dùng được ngay trong ứng dụng ICan và dưới dạng bản web tại địa chỉ tram.sociallife.vn. Bảng dưới đây tóm tắt những thay đổi chính giữa hai phiên bản.

Bảng 1

So sánh mô-đun bản đồ và cảnh báo trước và sau cải tiến

Ghi chú. Tổng hợp từ báo cáo tiến độ quý một năm 2026 của Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội.

Những tính năng vượt trội dành cho người lao động ngoài trời

Điều khiến Trạm khác với một ứng dụng thời tiết thông thường nằm ở chỗ mỗi tính năng đều được thiết kế cho một người dùng cụ thể: phần lớn lớn tuổi, nhiều người mang bệnh nền, quen dùng điện thoại giá rẻ và ít thạo công nghệ.

Trọng tâm là cảnh báo sớm về sức khỏe nhiệt. Thay vì chỉ hiển thị nhiệt độ không khí, Trạm tính nhiệt độ cảm giác từ nhiệt độ, độ ẩm và gió — chẳng hạn 30°C thực nhưng độ ẩm 76% có thể cho cảm giác tới 36°C — rồi quy về các mức cảnh báo dễ hiểu kèm hành động cụ thể. Ứng dụng còn cung cấp chỉ số nhiệt cầu ướt WBGT theo chuẩn ISO 7243, phân biệt trong bóng râm và ngoài nắng trực tiếp, kèm khuyến nghị nhịp làm – nghỉ. Đặc biệt, với nhóm cần được quan tâm — người trên năm mươi tuổi, người mắc bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, hô hấp hoặc đang mang thai — Trạm hạ một bậc ngưỡng cảnh báo để báo sớm hơn và nhắc các dấu hiệu nguy hiểm cần xử trí ngay.

Bao quanh chức năng cốt lõi ấy là một loạt tiện ích thiết thực: tìm nhanh điểm nước uống, nhà vệ sinh công cộng, chỗ nghỉ có bóng mát và cơ sở y tế gần nhất, kèm chỉ đường một chạm; bản đồ để cộng đồng báo và xem các điểm rủi ro như ngập, gió mạnh, cây đổ với cảnh báo tự hết hạn; cẩm nang sơ cứu say nắng, kiệt sức và nút gọi 115 kèm tọa độ; cùng một trợ lý hội thoại trả lời bằng chữ hoặc bằng giọng nói.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất với người lao động là cách Trạm hạ thấp rào cản sử dụng. Ứng dụng không đòi hỏi tài khoản, dùng được ngay trong ứng dụng ICan lẫn trên bản web mà không cần cài đặt phức tạp; chữ to, nút lớn, có nút đọc to lời khuyên và cho phép hỏi bằng giọng nói cho người ngại gõ hay đọc kém; chạy nhẹ trên điện thoại giá rẻ và vẫn dùng được một phần khi sóng yếu; hoàn toàn miễn phí, không quảng cáo và sử dụng ẩn danh. Những lựa chọn ấy không đến từ phòng kỹ thuật, mà từ chính trải nghiệm của người dùng trong quá trình đồng kiến tạo.

Từ đồng tham gia đến đồng kiến tạo

Hai khái niệm này thường bị dùng lẫn, nhưng khoảng cách giữa chúng chính là khoảng cách giữa phiên bản cũ và phiên bản mới của mô-đun. Đồng tham gia (participation) nghĩa là người lao động được mời góp ý kiến vào một sản phẩm đã định hình: tiếng nói của họ được lắng nghe, song khung thiết kế vẫn do nhà nghiên cứu nắm giữ. Đồng kiến tạo (co-creation) đi xa hơn như thế: người lao động cùng quyết định sản phẩm cần có gì, hoạt động ra sao và phục vụ ai trước. Chế độ đọc to dành cho người có thị lực kém, ngưỡng cảnh báo riêng cho người trên năm mươi tuổi hoặc mắc bệnh tim mạch, chế độ ngoại tuyến cho khu vực sóng yếu: những tính năng này không xuất phát từ tổng quan tài liệu, mà từ trải nghiệm sống của chính người dùng.

Ý nghĩa của bước chuyển này có ba tầng. Về mặt tri thức, đồng kiến tạo thừa nhận rằng hiểu biết trải nghiệm của người lao động, cụ thể là việc biết giờ nào nắng gắt nhất trên tuyến đường nào, chỗ nào có bóng mát thật sự, là một dạng chuyên môn ngang hàng với tri thức kỹ thuật. Về mặt thực tiễn, sản phẩm được kiểm chứng ngay trong điều kiện sử dụng thật nên ít rơi vào tình trạng làm xong rồi không thể ứng dụng vào thực tiễn. Và về mặt bền vững, khi người lao động nhìn thấy đề xuất của mình hiện diện trong sản phẩm, họ trở thành người đồng sở hữu: chính họ báo cáo điểm tiện ích mới, cập nhật cảnh báo ngập và giới thiệu nền tảng cho đồng nghiệp. Mạng lưới xã hội hình thành quanh ứng dụng, vì thế, cũng là một kết quả của dự án chứ không chỉ là phương tiện.

Chặng đường phía trước

Trạm hiện có thể dùng ngay trong ứng dụng ICan trên Google Play và App Store, đồng thời cung cấp dưới dạng bản web để không gián đoạn trải nghiệm của người dùng hiện hữu; việc hoàn tất tích hợp cấu phần mới vào ứng dụng phân phối qua kho ứng dụng sẽ xong sau vòng rà soát kỹ thuật trong những tuần tới. Song hành với đó là quá trình rà soát pháp lý về dữ liệu cá nhân và chuẩn bị bàn giao nền tảng cho một đơn vị tiếp nhận sau khi dự án kết thúc vào đầu năm 2027. Câu chuyện của Trạm, xét đến cùng, không phải là câu chuyện về một sản phẩm công nghệ. Đó là minh chứng rằng khi người lao động ngoài trời được trao vai trò đồng kiến tạo thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng, công cụ sinh ra sẽ vừa chính xác về khoa học, vừa sống được trong đời thực, và quan trọng nhất, thuộc về chính những người cần nó.

Viện SocialLife